Публикации Нало Ахьмэдхъан.

Всероссийский сборник статей и публикаций института развития образования, повышения квалификации и переподготовки.

Язык издания: русский
Периодичность: ежедневно
Вид издания: сборник
Версия издания: электронное сетевое
Публикация: Нало Ахьмэдхъан.
Автор: Пшихачева Розанна Циковна

Муниципальное казённое общеобразовательное учреждение«Средняя общеобразовательная школа № 30» Зэчий ин зыбгъэдэлъа адыгэл1.Нало Ахьмэдхъан къызэралъхурэ илъэсищэ ирокъу. Зыгъэхьэзырар: Къуныжь Камилэ, 11-нэ «А» класс Егъэджак1уэр: Пщыхьэщ1э Р.Ц.Нальчик, 2021г.Лэжьыгъэм и зэхэлъык1эр:1.Пэублэ псалъэ.2.Нало Ахьмэдхъан и гъащ1эмрэ творческэ гъуэгуанэмрэ.3.Лэжьыгъэм, зауэм щызэрихьа л1ыгъэм къыпэк1уа дамыгъэхэр, ц1э лъап1эхэр.4. Налом и тхыгъэхэр.5.Хэку зауэшхуэр Нало Ахьмэдхъан и тхыгъэхэм къызэрыхэщыр.6. Ныбжьэгъухэм я псалъэ.7. КъБР-м и цIыхубэ тхакIуэ, Хэку зауэшхуэм и ветеран, Урысей Федерацэм и ТхакIуэхэм я союзым хэта, Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и щIэныгъэлI гъуэзэджэу щыта Нало Ахьмэдхъан 30-нэ еджап1эм ди хьэщ1эщ.8. Нало Ахьмэдхъан и ныбжьыр илъэс 95-рэ зэрырикъум теухуа пшыхь щек1уэк1ащ Налшык къалэ дэт школ №30-м.9. Нало Ахьмэдхъан къигъэна лъэужьыр, фэеплъ пхъэбгъу.10. К1эух псалъэ.11. Къэзгъэсэбэпа литературэр, интернет-ресурсхэр. «...Ц1ыхум пщ1э и1эн хуейщ зэрыц1ыху къудейм щхьэк1э...» Нало Ахьмэдхъан 1. Пэублэ псалъэ. Сыту гупсысэ куэд щ1элъ мы псалъэхэм, сытуи мыхьэнэшхуэ я1э. Апхуэдэ псалъэхэр жызы1эфынур ц1ыху нэсщ, зи гъащ1э гъуэгум тэмэму тетщ, псэемыблэжу зи лъэпкъым хуэлажьэ ц1ыхущ.Апхуэдэ ц1ыху гъуэзэджэщ дэ нобэ зи махуэр дгъэлъап1эр. Къэбэрдей-Балъкъэрым и ц1ыхубэ тхак1уэ, Хэку зауэшхуэм и ветеран, щ1эныгъэл1 Нало Ахьмэдхъан къызэралъхурэ мы гъэм илъэсищэ ирокъу.2. Нало Ахьмэдхъан и гъащ1эмрэ творческэ гъуэгуанэмрэ.Нало Ахьмэдхъан Хьэмырзэ и къуэр Аруан куейм хыхьэ Хьэтуей къуажэм 1921 гъэм августым и 10-м къыщалъхуащ. Егъэлеищауэ хэмыIэтыкIами, щащIэнрэ щашхынрэ цIыкIуми инми щагъуэт унагъуэт Ахьмэдхъан къызыхэкIар. ТхакIуэм иужькIэ жиIэжащ мыпхуэдэу: «Унагъуэ зэпэщ иIащ ди адэшхуэм; абы хуэфэщэн мылъкуи дэщIыгъужти, псоми лэжьыгъэ пщIантIэм щыдгъуэтт». ЩIалэ цIыкIум пасэу зыхищIащ къыхуащI гулъытэри, къалэн къыхуагъэувым зэрехъулIэнми хэтащ. «Си сабиигъуэм къыщыщIэдзауэ си адэшхуэ-анэшхуэм, си адэ-анэм гулъытэшхуэ къысхуащIу сыкъагъэтэджащ. Лэжьыгъэми срагъэсащ. Лэжьыгъэращ дызыщIапIыкIар».Хьэмырзэ адэ ткIийт, и щIалэми жриIэшхуэ щыIэтэкъым. Сабийр псоми щыщIэупщIэ лъэхъэнэм Ахьмэдхъан щитым абы псэлъэгъу нэхъ къыхуэхъур и адэшхуэрт. Жанхъуэт, лэжьыгъэ и пIалъэ зэрищIэм хуэдэу, шыпсэ, таурыхъ куэди ищIэрти, жепIэ псори тэмэму къэзыубыд щIалэ жан цIыкIур щIигъэдэIурт. Аращ тхакIуэ Нало Ахьмэдхъан и адыгэбзэ гуакIуэу нобэ тхылъеджэр дэзыхьэхым и къежьапIэр. Адыгэбзэм и IэфIыр абы игъуэу – щысабий дыдэм – къыIэрыхьащ. Жанхъуэт фIыщэу илъагъу и къуэрылъху цIыкIум Iуэхугъуэ куэдым гу лъригъатэрт: адыгэ хабзэр зищIысым, нэмыс жыхуаIэм, нэхъыжьым хуащI пщIэм, щIалэр зэрыщытыпхъэм, захуагъэм, пэжыгъэм, лIыгъэм. Хуэмыхум сыт щыгъуи къылъысыр ауант. И адэшхуэм къыжриIэм шэч къытрихьэжыну зы щхьэусыгъуи зимыIэ щIалэ цIыкIум къыхуэнэжыр «хуэмыху» зыфIримыгъэщу, «афэрым, щIалэфI!» – къызэрилэжьынырт. Жанхъуэт кIэлъыплъырт и къуэрылъху цIыкIум, IуэхутхьэбзащIэ игъэкIуамэ, къыжраIэр тэмэму жиIэжыфу, илъэгъуар зэкIэлъыкIуэу къиIуэтэжыфу иригъасэрт. «ЩIалэр егъэджэн хуейщ», – жиIащ абы, щхьэх зымыщIэ, жепIэри занщIэу къэзыпхъуатэ сабий зэчийм хуэ-арэзыуэ. «...Школым сыкIуэн и пэкIэ, ди адэшхуэм и унафэкIэ, ди адэ шыпхъу нэхъыщIэм сригъэджащ, хьэрфхэри сцIыхуу школым сыкIуащ» (Н.А.).Къуажэ школым иужьк1э ар щеджащ Налшык егъэджак1уэхэр щагъэхьэзыру щыта еджап1э нэхъыщхьэм. Ар къыщиуха 1941 гъэм дзэм къулыкъу щищ1энуираджащ. 1943 гъэм абы къиухащ Ленинград дэта Военно-инженернэ училищэр, лейтенант хъуащ. Ар яхэтащ 1941гъэм и к1эм Москва деж фашистхэм япэ удын гуащ1эр щезыдза зауэл1 хахуэхэм. Зауэ к1ыхьым и псэзэпылъхьэп1эхэм ящыщу щытащ Одер щызэпрык1ари, 1945 гъэм Берлин къэзыщтахэми яхэтащ Нало Ахьмэдхъан. Ахэр зауэ гъуэгуанэ к1ыхьым и 1эпап1э зырыз къудейщ.3. Лэжьыгъэм, зауэм щызэрихьа л1ыгъэм къыпэк1уа дамыгъэхэр, ц1э лъап1эхэр. Хэку зауэшхуэм щызэрихьа л1ыхъужьыгъэм папщ1э къэрал дамыгъэ лъап1эхэр къыхуагъэфэщащ - Хэку зауэшхуэм и орденхэу 1-нэ, 2-нэ степенхэр, «Александр Невский» , «Вагъуэ плъыжь» орденхэр, СССР-м и медалу 14, Польшэм ейуэ 1.Зауэ нэужьым Ахьмэдхъан пищащ еджэныгъэм, ар хъуащ бзэщ1эныгъэхэмк1э кандидат, Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым адыгэбзэмрэ литературэмк1э и доцент. Ахьмэдхъан и лэжьэгъу, филологие щ1эныгъэхэм я кандидат Къэмбэчокъуэ 1эдэм мыпхуэдэ псалъэхэр хужи1ащ. Ахьмэдхъан лIы хьэлыр къызэпхыпст сыт щыгъуи: щызауэлIами, щыегъэджакIуэми, щыщIэныгъэлIми, щытхакIуэми, гуфIэгъуэ Iэнэм щритхьэмадэми, и ныбжьэгъухэм, лэжьэгъухэм е студентхэм щахэтми. Ар сытым щыгъуи зы фэмрэ зы щытыкIэмрэ тетт, егъэлеяуэ фIэлIыкI зиIэт, нэмысышхуэрэ жэуаплыныгъэрэ зыбгъэдэлът. Ар апхуэдизкIэ зэщIэкъуауэ, зэпIэзэрыту, къекIуу хуэпауэ, набдзэгубдзаплъэу гъащIэм пхрыплъу, уардэу зиIыгъыу, нэхъыжьми нэхъыщIэми яхуищIыпхъэ пщIэр ялъигъэсу, щыпхъашэнури щыщабэнури ищIэжу дунейм тетти, зыхэтым къахэлыдыкIырт.Къэмбэчокъуэ 1эдэм, филологие щ1эныгъэхэм я доктор, профессор4. Налом и тхыгъэхэр.Нало Ахьмэдхъан и 1эдакъэм къыщ1эк1ащ тхыгъэ купщ1аф1э куэд. Абы къызэринэк1ащ тхыгъэ куэд: рассказхэр, повестхэр, романхэр, адыгэбзэм, адыгэ тхыдэм теухуа лэжьыгъэхэр. Адыгэ тхыдэм къыщ1ыхэщыжын 1уэхугъуэ куэд илэжьащ Ахьмэдхъан.Сыт хуэдэ гуп хэмыхьами, ар хъуфырт шу пашэ, къахэщырт и теплъэ зэк1ужымк1э, псэлъэк1э гъэхуамк1э, хьэл-щэн дахэмк1э. Ар хэтащ Урысей Федерацэм и Тхак1уэхэм я союзым. Нало Ахьмэдхъан къыф1ащащ ди Республикэм и ц1ыхубэ тхак1уэ ц1э лъап1эр. Мы лэжьыгъэр щызгъэхьэзырым гъэщ1эгъуэн сщыхъуахэм ящыщщ Нало Ахьмэдхъан псевдоним зэри1ар, языныкъуэ тхыгъэхэм, лэжьыгъэхэм КъуэIэнэщI Исхьэкъ, Астан Исхьэкъ жи1эу к1эщ1итхэу зэрыщытар. Нало Ахьмэдхъан и тхыгъэхэм ущытепсэлъыхьк1э гулъытэншэу къыпхуэгъэнэнукъым и «Нэхущ шу» романыр. Романым къыхэщ л1ыхъужь нэхъыщхьэ К1эрэф Залымджэрий, хуитыныгъэм щ1эзэууэ зи гъащ1эр зытам, и псалъэхэм куэдым урагъэгупсыс. Ди гъащ1эм, псэук1эм куэдк1э зихъуэжами, абы жи1ахэм щ1элъ гупсысэм ноби мыхьэнэшхуэ и1эщ.… Ц1ыхум пщ1э и1эн хуейщ зэрыц1ыху къудейм щхьэк1э, ауэ утхьэмыщк1эу уи щ1ыхьыр хъумэжыгъуейщ. Къулейуэ, лъэщу, тепщэу куэд къызэтенэркъым и п1э итыжу, зыкъыф1эмыщ1ыжу, лей зэрихьэну хуемыжьэу. Нэхъ гугъужщ лъэпкъ ц1ык1ум и пщ1эрэ, и щхьэрэ ихъумэжыну... Насыпыншагъэм деж ц1ыхум и пщ1э ихъумэжыгъуейщ, тхьэмыщк1афэ къытеуэнущ, ц1ыхур щыщык1к1э нэмыс зэрыхуэмы1ыгъыжым ещхьу. Ц1ыху нэск1э узэджэ хъунур насыпыншагъэм ц1ыхуу къэнэжын зэф1эк1ыр алыхьым лъэк1ыныгъэу зритарщ...Нало Ахьмэдхъан къигъэщ1а л1ыхъужьыр абы и творчествэм сыпхрыплъыху, нэхъ кууэ зэзгъэщ1эху, езы тхак1уэм ещхь хъууэ къысщохъу.5. Хэку зауэшхуэр Нало Ахьмэдхъан и тхыгъэхэм къызэрыхэщыр. Налом и тхыгъэ куэдым сыщрихьэл1ащ газетхэм, журналхэм. Абыхэм ящыщщ «Рейхстагым адыгэбзэ тетщ иджы» жыхуи1э рассказыр. Лейтенантым и къалэн игъэзэщ1ащи, к1уэж хъунущ. Псори к1уэж хъунущ я унэ дыдэ... Зауэр увы1ащ, ди ц1ыхур бий бзаджэм тек1уащ!..Зауэшхуэм и маф1э лыгъэм щыхэта илъэсхэр игъащ1эк1э щымыгъупщэжыну игу къинат Ахьмэдхъан. Сыту п1эрэт щизакъуэхэм деж абы нэхъ и нэгу къыщ1ыхьэжхэр? Хэку зауэшхуэр и к1эм нихьэсу а маф1э гуащ1эм къыхэк1ыжыфа и ныбжьэгъухэрат?... Хьэмэрэ а псэзыпылъхьэп1эм къемылу, игъащ1эк1э къамыгъэзэжыну хэк1уэда и ныбжьэгъу пэжхэрауэ п1эрэт?...6. Ныбжьэгъухэм я псалъэ.Зэчий ин зыбгъэдэлъ адыгэлI Нало Ахьмэдхъан псалъэ дахэ куэд и ныбжьэгъухэм хужа1ащ. Сыкъытеувы1эну сыхуейт абыхэм ящыщхэм.Нало Ахьмэдхъан цIыхушхуэт, хуэдэ уигъэлъыхъуэну, литератор лъэщт, щIэныгъэлI Iущт, егъэджакIуэт, гъэсакIуэт, жылагъуэм деж пщIэшхуэ щызиIэ лъэпкъылIт. Абы хиша лъагъуэр зэи хэгъуэщэжынукъым Филологие щ1эныгъэхэм я доктор, профессор. Тау Хьэзешэ. Адыгэ интеллигенцэм щыщ псоми пщIэрэ щIыхьрэ зыхуащI я нэхъыжьыфIт Нало Ахьмэдхъан. Ар Къэбэрдей-Балъкъэрым и мызакъуэу, Адыгейми Шэрджэсми щыцIэрыIуэт. Налом и зэчий иным пщIэшхуэ щыхуащIырт, цIыху Iущу, щэджащэу, тхакIуэ Iэзэу, акъыл щыпкъэу зэ- рыщытым, абы хэлъ цIыхугъэм, Хэку зауэшхуэм къыщигъэлъэгъуа лIыгъэм, адыгэ лъэпкъыр игъэдахэу, игъэлъапIэу дунейм зэрытетым папщIэ. МэшбащIэ Исхьэкъ, Къэбэрдей-Балъкъэр, Адыгей, Къэрэшей- Шэрджэс республикэхэм я цIыхубэ тхакIуэ. Налор нэхъыбэу дэзыхьэхыр дунейм къыщыхъу ц1ыху 1эужьхэр къетхэк1ыныркъым, ат1э ц1ыху къигъэлъагъуэм и ц1ыхугъэр, и напэр, и л1ыгъэр здынэсыр къэхутэнырщ. Напэ - напэншагъэ - а еплъык1ит1ырщ Налор ц1ыхум зэрыбгъэдэтыр. Сокъур Мусэрбий, щ1эныгъэл1, литературнэ критик Адыгэ тхылъеджэхэм куэд яхэту къыщ1эк1ынкъым Ахьмэдхъан и рассказ хьэлэмэтхэм щымыгъуазэ. Топ уэ макъымрэ лъалъэмрэ емыбэк1ыу, ц1ыхупсэмк1э, абы и гупсысэк1э тхак1уэм и рассказхэм къыщигъэлъэгъуащ зауэр зищ1ысыр. Абыхэм ущеджк1э уегъэп1ейтей, уогубжь, утоуж, нэхъыщхьэр арщи, куууэ уогупсысэ. Уи щхьэм щызэблэмык1и щы1экъым... . Езым ф1ыуэ илъагъу и л1ыхъужьхэм хуэдэу лъэщщ ик1и 1ущщ, бжьыф1эщ ик1и л1ыф1щ ди Ахьмэдхъан... Къэрмокъуэ Мухьэмэд,КъБР-м и ц1ыхубэ тхак1уэ7. КъБР-м и цIыхубэ тхакIуэ, Хэку зауэшхуэм и ветеран, Урысей Федерацэм и ТхакIуэхэм я союзым хэта, Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и щIэныгъэлI гъуэзэджэу щыта Нало Ахьмэдхъан 30-нэ еджап1эм ди хьэщ1эщ.Ещэщ1анэ еджап1эм щеджа еджак1уэхэми щылажьэ егъэджак1уэхэми къахуихуащ, нобэ зи махуэр дгъэлъап1э Нало Ахьмэдхъан псэууэ 1ущ1эну. Ди еджап1эм абы теухуа пшыхь дахэ езы тхак1уэшхуэр кърагъэблэгъауэ щрагъэк1уэк1ауэ щытащ. Си жагъуэ зэрыхъунщи, сэ абы срихьэл1акъым, ауэ зэрыжа1эжымк1э, икъук1э дахэу, 1этауэ зэ1ущ1эр ирагъэк1уэк1ащ. Зэ1ущ1эм и к1эм Налом мыпхуэдэ псалъэхэмк1э закъыхуигъэзэжауэ щытащ: «Си 1эдакъэ къыщ1эк1а тхыгъэхэм нэгъуэщ1ынэк1э севгъэплъыжащ, сэ жызмы1эфу сатырхэм къыдэзнахэр фи еджак1уэ ц1ык1ухэм утыкум къралъхьэфащ». Мы зэ1ущ1эм ехьэл1ауэ къэзгъуэтыжа сурэтхэр фи пащхьэм изолъхьэ. 8. Нало Ахьмэдхъан и ныбжьыр илъэс 95-рэ зэрырикъум теухуа пшыхь щек1уэк1ащ Налшык къалэ дэт школ №30-м.Нало Ахьмэдхъан теухуауэ зы пшыхь щек1уэк1ащ иджыри ди еджап1эм, ауэ ди жагъуэ зэрыхъунщи, ар щек1уэк1ар езыр дунейм ехыжа нэужьщ. Къек1уэл1а хьэщ1эхэм яхэтащ Налом и къуэ Даут. Мы пшыхьыр зэре1уэк1ам теухуа ф1ыщ1э псалъэхэр «Адыгэ псалъэ» газетым къытрадзауэ щытащ. Газетри слайдым щыволъагъу.9. Нало Ахьмэдхъан къигъэна лъэужьыр, фэеплъ пхъэбгъу.Нало Ахьмэдхъан 2010 гъэм июным и 5-м дунейм ехыжащ. Дэ нобэ ар къытхэмытыжми, игъащ1эк1э ди гум илъынщ сыт и лъэныкъуэк1и дахэ, ц1ыхугъэшхуэ зыхэлъа, л1ыгъэ ин зезыхьа, лэжьыгъэшхуэ зылэжьа Ахьмэдхънан и ц1эр. Л1ы телъыджэ Нало Ахьмэдхъан Лъэпкъым и цIыху пажэхэр, къызыхэкIам и щIыхьыр, и пщIэр хъумэным куэд хэзылэжьыхьахэр дэ зэи зыщыдгъэгъупщэ хъунукъым. Апхуэдэхэр щIэблэм егъэцIыхуным, я фэеплъыр гъэлъэпIэным ехьэлIа Iуэху гуапэ щалэжьащ Налшык къалэ: цIыху щыпкъэу, тхакIуэ ахъырзэману, зауэлI хахуэу щыта Нало Ахьмэдхъан щыпсэуа унэм (Чернышевскэм и уэрамым тет 169-нэм) и блыным фIадзащ абы и фэеплъ пхъэбгъу. Тхылъым и напэкIуэцI къызэгуэхам и теплъэр зиIэ а фэеплъым тет шыхэм Ахьмэдхъан и уардагъэу щытамрэ шыщхьэмыгъазэу дунейм зэрытетамрэ къыдаIуэкIми ярейщ… «Адыгэ псалъэ» 2013-11-20Дэ сытым дежи тщ1ыгъунщ Нало Ахьмэдхъан и л1ыхъужь зэи мык1уэдыжынухэр ф1ым дыхуагъасэу, пэжым дыхуаущийуэ, ц1ыхугъэм, л1ыгъэм дыкъыхураджэу. Ахэм мыл1эжыныпсэ яхэзылъхьа Нало Ахьмэдхъан игъащ1эк1э ди адыгэ лъэпкъым и гум илъынщ, абы ирипагэу, иригуф1эу, иригушхуэу.10. К1эух псалъэ. Си къэпсэлъэныгъэр сухыну сыхуейт Нало Ахьмэдхъан теухуа зэ1ущ1эхэр зыгъэхьэзыра, ди еджап1эм адыгэбзэмрэ литературэмрэ езыгъаджэу щыта, нобэ мыпсэужми, 1уэхуф1 куэд къызэзынэк1а, зи ц1эр ф1ык1э куэдрэ ира1уэ Сэбаншы Сэимэт и усэ сатырхэмк1эАдыгэ лъэпкъыр иригушхуэу Дэ ц1ыху ц1эры1ухэр ди куэдщ.Ди Ахьмэдхъан ящыщщ абыхэм,Зауэл1щ ар, тхак1уэщ, щ1эныгъэл1щ…Псэ зэпылъхьэп1эу Хэку зауэшхуэм Уэ л1ыгъэ пхэлъу ухэтащ,Рейхстаг унэсри адыгэбзэр Фэеплъу блыным къытебнащ.Дэ нобэ укъытхэмытыжми,Уэ сытым дежи дигу уилъынщ.Уц1ыху гуащ1аф1эу, л1ыгъэ пхэлъу Щапхъэ дахащэу уди1энщ!Берычэт бесын! Узыншэу Фыщыт!. 10. Къэзгъэсэбэпа литературэр, интернет-ресурсхэр:Адыгэ псалъэ газет, 08.06.2016г.1уащхьэмахуэ, 3номер, 2015