Публикации Сочиненэ "Народым и уск1уэ". Пащ1э Бэчмырзэ.

Всероссийский сборник статей и публикаций института развития образования, повышения квалификации и переподготовки.

Язык издания: русский
Периодичность: ежедневно
Вид издания: сборник
Версия издания: электронное сетевое
Публикация: Сочиненэ "Народым и уск1уэ". Пащ1э Бэчмырзэ.
Автор: Пшихачева Розанна Циковна

Муниципальное казенное общеобразовательное учреждение«Средняя общеобразовательная школа №30» г. о. НальчикСочиненэ «Ц1ыхубэм и усак1уэ»(Пащ1э Бэчмырзэ къызэралъхурэ илъэси 170-рэ зэрырикъум теухуауэ) Еджак1уэр: Уэйт Адиссэ, 10-нэ «А» классЕгъэджак1уэр: Пщыхьэщ1э Р.Ц.г. Нальчик, 2024г Дэ зэрытщ1эщи, мы дунейм зы лъэпкъи теткъым талант зыбгъэдэмылърэ пщ1э зыхуэмыфащэрэ. Зы лъэпкъыбзи щы1экъым узыхуей гупсысэр кърип1уатэ мыхьуну. Нэхъыщхьэр - лъэпкъымрэ абы и бзэмрэ я зэф1эк1 псор зыгъэнэхуэфын ц1ыху уардэ къэхъунырщ. Ди лъэпкъми къыхэк1ащ ф1ыщ1эрэ щ1ыхьк1э зи ц1эр жыжьэ нэ1уса ц1ыху лъэрызехьэ куэд. Абыхэм яхэтащ зауэл1 хахуэхэмрэ дзэпщ 1эк1уэлъак1уэхэмрэ, политик 1эзэхэмрэ къэрал 1уэхущ1ак1уэ щыпкъэхэмрэ, лъэпкъыр ф1ым хуэзэным щ1эбэн узэщ1ак1уэхэмрэ лъэпкъыбзэм и 1эф1ыр щ1ым и гулъым хуэдэу къэзыгъазэ усак1уэхэмрэ. Дауи, ц1ыху къэс и1эщ езым и гур нэхъ зыщыщ1э и псэм щигъаф1э тхак1уэ, усак1уэ. Апхуэдэ ц1ыхур абы и нэм, и псэм хуехь, и тхыгъэф1хэр и гум щегъаф1э, гъащ1эми щи1эпэгъущ. Апхуэдэ ц1ыхущ сэ си дежк1э Пащ1э Бэчмырзэ. Седжэху зызымгъэнщ1у щ1ызоджык1 усак1уэ гъуэзэджэм и къалъэмыпэм къыщ1эк1а дэтхэнэ зы тхыгъэри. Ахэм апхуэдизк1э си гур ягъэп1ейтери, къысщащ1 нобэрей ди лъэпкъ литературэр щ1эщыгъуэ, хуагъэушэ си гур усэным, нэхъыф1ыжу сагъэлъагъу, си бзэ дыщэу, си адыгэбзэр! Ц1ыхубэм псэемыблэжу хуэлэжьэнымк1э щапхъэщ, мы гъэм къызэралъхурэ илъэсищэрэ блыщ1рэ ирикъу Пащ1э Бэчмырзэ и гъащ1эри. Лъэпкъым и тхыдэм къыдэк1уэу, лъэпкъым и напэр ихъумэу, и нэмысыр и1эту, гулъытэ псоми яхуи1эу – апхуэдэл1у щытащ Пащ1э Бэчмырзэ. Гуры1уэгъуэщ Бэчмырзэ псоми хуащ1 лъагъуныгъэр къызыхэк1ар: ар къэзылъхуа лъэпкъым и гурыгъу-гурыщ1эхэр, и хьэл-щэнхэр, абы и л1ыхъужьыгъэмрэ и ц1ыхугъэмрэ, Къэбэрдейм и блэк1ар усэбзэ нэск1э къызэри1уэтэфарщ, тхыдэ нэсым хуэдэу и тхыгъэ гъуэзэджэхэмк1э ди нэгу къызэрыщ1игъэувэфарщ.Пащ1э Бэчмырзэ гугъуехьым, гуащ1эдэк1ым пасэу къызэрыщ1этэджам и гугъу ищ1к1эрэ Щоджэнц1ык1у Алий итхыгъащ: «Бэчмырзэ илъэсибгъум иту зыгуэрым бжэ1упэ 1эхъуэу ищтащ. Махуэ гуэрым щ1алэ ц1ык1ум былымыр здигъэхъум, зы танэ гуэрым гуу къопыджри мал1э. Бэчмырзэ и адэм ар ипшынын хуей мэхъу. Ахъшэ щамыгъуэтым, Бэчмырзэ илъэс псок1э хьэкъыншэу бейм хуолажьэр».И щ1алэгъуэм егъэлеяуэ гугъу ехьами, ар икъук1э къыщхьэпэжащ. А илъэсхэм Бэчмырзэ набдзэгубдзаплъэу к1элъоплъ гъащ1эр зытет хабзэхэм, и зэхэщ1ык1-1уэху еплъык1эхэр зэтоувэ, лъэпкъ 1уэры1уатэм куууэ щыгъуазэ зыхуещ1.Пащ1э Бэчмырзэ щ1эныгъэм куэд щ1ауэ и нэ къыхуик1т. Абы и мыхьэнэр къыгуры1уати, л1ып1э иувами, ар щ1эныгъэ зыбгъэдэлъ и къуажэгъу Лъеиншэ Мысост и деж щоджэ. Иужьк1э абы къыщищ1а хьэрып алфавитыр и лъабжьэу анэдэлъхубзэм тхыбзэ хузэхелъхьэ. А ц1ыху 1ущым ар гъащ1эм и щытык1эм, дунейм и зэхэлъык1эм, щ1эныгъэм и къэхутэныгъэхэм щыгъуазэ хуищ1ауэ къыщ1эк1ынущ.Щ1эныгъэ нэс зэримы1эмрэ и усыгъэхэр зэу1уу тедзауэ зэримылъагъумрэ Бэчмырзэ игу къеуэу щытами, зыхалъхуа зэманым еплъытмэ, тхак1уэм зэф1эк1 ин и1эу зыкъигъэлъэгъуащ. Бэчмырзэ и ц1эр зыгъэ1уар, къыдэзыхар езым макъамэ зыщ1илъхьэжа уэрэд-гъыбзэхэрщ. Лъэ1ук1э, пщ1эк1э, хьэтырк1э усак1уэм зэхилъхьа гъыбзэхэр, уэрэдхэр ц1ыхухэм гунэс ящыхъурти, гук1э зэрагъащ1эрт, зым адрейм жри1эрт. Усак1уэр хуейт и усэхэр тхылъымп1эм иту ялъагъуну, абы къыхэк1к1э, хьэрып хьэрфхэр къигъэсэбэпурэ алфавит зэхилъхьащ. Адыгэ макъ зыбжанэм хуримыкъу хьэрфхэр Бэчмырзэ езым къигупсысащ. Алфавитыр хьэрф 39-рэ хъурт. А алфавитым къыпхуэмылъытэным хуэдиз мыхьэнэ и1эщ. Абы и ф1ыгъэщ усак1уэм и 1эдакъэщ1эк1хэр хъума зэрыхъуар.Лъэпкъ 1уэры1уатэм и хъугъуэф1ыгъуэм щ1ап1ык1а, куууэ абы щыгъуазэ зыхуэзыщ1а Пащ1эм и зэхэщ1ык1-1уэху еплъык1эхэр зэреф1эк1уам и щыхьэту абы гъыбзэ жанрым зрегъэужь, абыхэм щ1элъ гупсысэр нэхъ куу ещ1.Пащ1э Бэчмырзэ и пщ1эр щ1эиныр, ар ц1ыхубэ гулъытэм щ1ыщымыщ1эр, сэ къызэрысф1эщ1ымк1э, псом япэу къызыхэк1ыр усак1уэм и поэзием хэлъ пэжыгъэ инырщ. Псалъэпц1к1э тхылъеджэм и гум нэсыфа тхак1уи усак1уи зэи щы1акъым, щы1энк1и 1эмал и1экъым. Бэчмырзэ сыт щыгъуи зытетхыхьыр езыр ф1ыуэ зыщыгъуазэ, и нэк1э илъэгъуа, и тхьэк1умэк1э зэхиха, игурэ и псэк1э зэхищ1а, и щхьэк1э куэдрэ зэгупсыса 1уэхугъуэхэрщ.Зыхэт гъащ1эм куууэ зэрыщыгъуазэм, зи гуащ1эк1э псэужым абы хуитыныгъи дэрэжэгъуи зэрыщимы1эр зэрилъагъум и щ1ы1ужк1э, усак1уэр йогупсыс езы ц1ыхур къыщ1игъэщ1ам, къалэн гъащ1эм абы щи1эм, дунейм щехыжк1и абы къызэринэк1ым. Бэчмырзэ къызэрилъытэмк1э, езыр зыщыпсэу жылагъуэм зи гуащ1эк1э псэуж ц1ыхум хузэф1эк1ыр абы щыхуэщ1эркъым, щыл1эк1и, къэнахэм ягу къыщ1инэн гуэр къыхуэгъанэркъым. Апхуэдэ философие куу щ1элъщ «Зэманыр псынщ1эу йок1уэк1ыр» усэ телъыджэм.Зэманыр псынщ1эу йок1уэк1ыр,И гупк1э дису дыздешэр,Гъуэгу быркъуэшыркъуэу дыздэк1уэмДеудыныщ1э мычэму.А гупхэм дису дыздэк1уэм.Дыкъыпыхунущ зэгуэрым… Пасэрей адыгэ узэщ1ак1уэхэми хуэдэу, Пащ1эми лъэпкъ щхьэхуитыныгъэм, пэжыгъэм, захуагъэм щ1эбэну и гъащ1эр ихьащ. Абы и хъуэпсап1эт дэтхэнэ зы ц1ыхури и лъэпкъым гурэ псэк1э хуэлажьэ ищ1ыныр, хэкум и щ1ыхьым, и пщэдейм зи гъащ1эр щхьэузыхь хуэзыщ1ын бэнак1уэ абыхэм къахищ1ык1ыныр. Къалэмыр зы1ыгъ дэтхэнэ зыми хуэдэу, Бэчмырзэ гъащ1эщ1эм пожьэ. Ар хуэусащ псэук1эщ1эм, махуэшхуэр гъэф1эным:Дыщэр пащтыхьхэм еижкъым,Маржэ, щ1алэф1хэ, фылажьэ!Мы дунеижьыр зэтекъутащи,Щ1эуэ тщ1ыжынущи, фыкъызэхуежэ!Хъумак1уэ пэжхэу фыщыт,Феджэ, фылажьэ, л1ыхъужьхэ!Сокъур Мусэрбий мыпхуэдэ псалъэхэр хужи1ащ Пащ1э Бэчмырзэ: «Насыпщ Бэчмырзэ хуэдэ ц1ыху уи тхыдэ хэтыну. Тхыдэ жыхуэт1эр тхыдэ щыхъур ар ц1ыхупсэм нэса нэужьщ. Ц1ыхум и гумрэ и псэмрэ емыжал1эмэ, тхыдэр жьыбгъэм ихьыж пщ1ащэм хуэдэу мэк1уэдыж».Пащ1э Бэчмырзэ хуэдэщ л1эщ1ыгъуищэ къэбгъащ1эрэ уи лъэужьыр щ1эх дыдэ к1уэдыж нэхърэ, мащ1э дыдэ къэбгъащ1эми уи лъэужьыр л1эщ1ыгъуищэк1э мык1уэдыжым нэхъыф1щ зыхужа1ар. Дунейм зы адыгэ тетыху Бэчмырзэ ц1ыхум щ1ащымыгъупщэн лъэужьыф1 къигъэнащ.