Публикации Глаголым и зэманымрэ и бжыгъэмрэ

Всероссийский сборник статей и публикаций института развития образования, повышения квалификации и переподготовки.

Язык издания: русский
Периодичность: ежедневно
Вид издания: сборник
Версия издания: электронное сетевое
Публикация: Глаголым и зэманымрэ и бжыгъэмрэ
Автор: Кумахова Марина Мухарбиевна

Темэ: Глаголым и бжыгъэмрэ и зэманымрэФи махуэ фIыуэ, цIыкIухэ!- Си гуапэу ик1и сф1эф1у фи дерсыр езгъэк1уэк1ынущ. Къызэрызэджэр Маринэ Мухарбиевнэщ.- Ц1ыкIухэ, нобэ зэгъусэу, зым жи1эр адрейм зэхихыу дылэжьэным ди гури ди гупсысэри хуэдунэт1ынщ.Сэ упщIэ фызот. Фэ псори зэгъусэу жэуапым интерактивнэ доскам фыкъыщоджэ.- Псом нэхъыфIу хэт дэ тлъагъур?Ар ди анэрщ, ар ди анэрщ.- Ц1ык1ухэр псори дыщыпсэур?Ар ди Хэкурщ, ар ди Хэкурщ.- Къаруушхуэ къытхэзылъхьэр?Ныбжьэгъугъэрщ, ныбжьэгъугъэрщ.НасыпыфIэу дыпсэун папщIэ сыт дыхуей дэ?Мамырыгъэ. Мамырыгъэ.Адэ- анэр вгъэгуф1эу, Фи Хэкур ф1ыуэ флъагъуу, Ныбжьэгъуф1хэр фи куэду, Мамыр гъащ1эм фыхэпсэук1ыныр си гуапэу дерсыр щ1ыдодзэ. Ц1ык1ухэ, феплъыт, ди нэхъыжьхэм къытхуагъэнауэ щыта мы тхылъымп1эр куэд щ1ауэ ди унагъуэм илъу зыдохьэ. Нобэ сыкъыфхуеджэну къыздэсхьат.Къызэ1узох, сыкъоу1эбжь(удивляюсь).Мыр сыт гъэщ1эгъуэн, Тхьэмыщк1агъэ гуэр къыщыщ1ащ мыбы. Сыту п1эрэ?- Псалъэ гуэрхэр к1эрык1ыжащ.Куэд дыдэ щ1ащ мы псалъэ 1ущхэр зэратхэрэ, зэманым ижь къыщ1ихуам к1эригъэк1ыжагъэнщ. Дыкъевгъаджэт.Сабийхэр къоджэ.- Сыт хуэдэ псалъэ лъэпкъыгъуэу п1эрэ к1эрык1ыжар?- Глаголщ.- Глаголыр хэмытмэ ди нэхъыжьхэм жа1эну зыхуеяр къыдгуры1уэну пIэрэ?- Хьэуэ.- Сыт тщIэн?- Глаголхэр хэдгъэувэжынщ.- Пэжщ. Мис аращ нобэ ди къалэн нэхъыщхьэри. Дызэдэ1эпыкъуу дылажьэмэ дыпэлъэщыну сыщогугъ.Псалъэ 1ущхэр зэдгъэзэхуэжын папщ1э глаголым теухуауэ тщ1э псори къэтщ1эжынщ.Доскам к1эрызогъапщ1э ину тхауэ ГЛАГОЛ псалъэр.- Сыт хужыф1эфын?- Зи щхьэ хущыт псалъэ лъэпкъыгъуэщ. Доскам к1эрызолъхьэ. - Сыт глаголым сыт къигъэлъагъуэр?КЪЕГЪЭЛЪАГЪУЭ Сыздэпсалъэм псалъэр доскам к1эрызолъхьэ.- Сабийхэм : Глаголым къегъэлъагъуэ предметым ищ1эр, къыщыщ1ыр.ПРЕДМЕТЫМ ИЩ!ЭР КЪЫЩЫЩ1ЫР псалъэхэр к1эрызолъхьэ Хъурейуэ къэгъэжыхьа тхылъымп1эм итщ сабийр тхылъ еджэу, сабийр джэлауэ.Дамыгъэхэри к1эрызолъхьэ.. Дызэгуры1уэу мыпхуэдэ дамыгъэхэмк1э къэдгъэлъагъуэ хъуну.? Фэри ц1ык1ухэ фи партэм телъ сурэтхэр к1эрывгъапщ1э.- Предметым ищ1эмрэ къыщыщ1ымрэ къэтщ1эн папщ1э сыт тщ1эн хуейр?- Упщ1э худогъэув. Пэж дыдэщ, ц1ык1ухэ. Сыпсалъэурэ доскам к1эрызолъхьэ УПЩ!Э псалъэр.- Дызэгуро1уэри мыпхуэдэ? дамыгъэк1э къыдогъэлъагъуэ. Сыт хуэд упщ1эхэр хуэдгъэуврэ?- Ц1ык1ухэ, псалъэухам сыт хуэдэ къалэн щигъэзащ1эрэ глаголым? Сыздэпсалъэм КЪАЛЭН псалъэр к1эрызогъапщ1э.- Сказуемэу хоувэ.- Сказуемэм хуэвгъэфащэ дамыгъэр къэвгъуэти фи лэжьыгъэм к1эрывгъапщ1э. Сэри мыпхуэдэ дамыгъэ к1эрызолъхьэ.- Фыпсэу, ц1ык1ухэ!-Ц1ык1ухэ дэнэ къыздисхар мы тхылъымп1эр?- Нэхъыжьхэм къытхуагъэнащ. - Пэж дыдэщ. КЪЫТХУАГЪЭНАЩ.Лэжьыгъэр къыщыхъуар сыт хуэдэ зэман? ( Куэд щ1ащ).Лэжьыгъэр иджыпсту къыщыхъур? - Хьэуэ . Къэхъуащ. - Пэжщ. Абы къигъэлъагъуэр блэк1а зэманщ. Блэк1а зэманыр къызэрыдгъэлъагъуэ суфикс А къыхызогъэщ.Доскам к1эрызолъхьэ ЗЭМАН псалъэр и кум ит стрелкэм к1эрызолъхьэ Б хьэрфыр- Сыт иджыпсту тщ1эр? Доджэ, догупсысэ. Глаголым къыхэщ лэжьыгъэр къыщыхъур сыт щыгъуэ?- Иджыпсту.- Пэжщ, абы къигъэлъагъуэр ИТ зэманщ. ИТ псалъэр сыхьэт ц1ык1ум и к1уэц1ым изогъапщ1э..- Ц1ык1ухэ мы тхылъымп1эр ит псалъэ 1ущхэм сыт етщ1энур ?- Зэдгъэзэхуэжынущ. Зесхьэнущ, къытщ1эхъуэ щ1эблэм естынущ.- Глаголым къыхэщ лэжьыгъэр сыт щыгъуэ къыщыхъур? Иджыпсту, е къэхъуа, е къэхъуну? -Пэжщ, къэхъуну 1уэхугъуэщ. Абы къигъэлъагъуэр къэк1уэну зэманщ.Дызэгуро1уэри къэк1уэну зэманыр мы хьэрфымк1э КЪ къыдогъэлъагъуэ. Хьэрфыр доскам к1эрызолъхьэ.- Ф1ы дыдэу фылэжьащ. Адэк1э доскамк1э фыкъоплъэ. Доскам итщ : Блэк1а зэман Ит зэман Къэк1уэну зэманИлъабжьэмк1э зэхэгъэзэрыхьауэ зэманищми ит псалъэ зыбжанэ. ( соджэ, сопсалъэ, сыдэ1эпыкъуащ, згъэгуф1ащ, стхынущ, седжэнущ, дылэжьэнущ, дыдэжэгунущ, деплъынущ, дытек1уащ, къэтхьэщ) Сабиит1 инт. доскам, адрейхэр т1урыт1у зэдолажьэ.- Ц1ык1ухэ, т1урыт1у долажьэ, псалъэхэм къагъэлъагъуэ зэман елъытак1э фызэчэнджэщурэ фощ1ыж. Лэжьыгъэр яуха нэужь доскам къыдэк1а сабиит1ым ятхам къоджэ. - Фэри зыкъывопщытэж. Пэжу фщ1ауэ п1эрэ?Адэк1э зы псалъэм сыкъоджэри сыщ1оупщ1э. Ц1ыху дапщэм ягъэзащ1эу п1эрэ лэжьыгъэр? - Зы ц1ыхущ. Нэгъуэщ1 псалъэм сыкъоджэри сыщ1оупщ1э. Ц1ыху дапщэм ягъэзащ1эу п1эрэ лэжьыгъэр?- Куэд мэхъу. Ари къэфхутащ. Глаголыр бжыгъэк1и зэхъуэк1а мэхъу.Сыпсалъэурэ к1эрызогъапщ1э БЖЫГЪЭ псалъэр. Дамыгъэхэр к1эрызолъхьэ.Къызэрывгуры1уар къэзывгъащ1эт. Мыпхуэдэу: Закъуэ бжыгъэм ит зы псалъэм сыкъоджэри Зэ 1эгу соуэ. Куэд бжыгъэм ит псалъэ сыкъоджэри т1эу 1эгу соуэ.Игровая физразминка.Адэк1э сабийхэм текстым къыхэхауэ глаголыр зыдэгъэхуа псалъэухаищ язот. Скобкэм дэт псалъэхэм къыхахри мыхьэнэк1и грамматическэк1и ек1у псалъэр дагъэувэж.Гупу мэлажьэ. Текстым дыкъоджэ. Зытеухуар жыдо1э, дытопсэлъыхь.- Ц1ык1ухэ, нобэ лэжьыгъэшхуэ тщ1ащ. Глаголымк1э ди1э щ1эныгъэр сэбэп къытхуэхъуащ.Псалъэ 1ущхэр зэдгъэзэхуэжащ.Глаголым ехьэл1а хабзэхэм щыщу тщ1эри нобэ зэдгъэщ1ари доскам итщ1ыхьа сурэтымк1э къэтхутэжынщ.-тСыту п1эрэ къэтщ1эжахэр? (Глаголым къигъэлъагъуэр, Упщ1э жэуап зэрыхуэхъур. Сказуемэу псалъэухам зэрыхэувэр.- Сыту п1эрэ къэтщ1ар? ( Глаголыр зэмак1э Зэрытхъуэжыр, Глаголыр бжыгъэк1э зэрытхъуэжыр.- Ц1ык1хэ Нобэрей дерсым фызэрыхэлэжьыхьам к1э фыарэзымэ СИ 1эщхьэлъащхьэр дэхьеяуэ сылэжьащ нып ц1ык1ур мы кумбыгъэм къывогъэувэ.- Т1эк1у мащ1эу фызыхуэмыарэзыжмэ 1уэхур 1эпэдэгъэлэл щысщ1а щы1ащ нып ц1ык1ур ивогъэувэ.- Фызэшыпамэ Си къалэнхэм 1эхъуэтегъэк1ыу сыхущытащ нып ц1ык1ур ивогъэувэ.