Публикации Елгъэр К. "Псы къиуа".

Всероссийский сборник статей и публикаций института развития образования, повышения квалификации и переподготовки.

Язык издания: русский
Периодичность: ежедневно
Вид издания: сборник
Версия издания: электронное сетевое
Публикация: Елгъэр К. "Псы къиуа".
Автор: Пшихачева Розанна Циковна

Муниципальное казённое общеобразовательное учреждение«Средняя общеобразовательная школа №30» г.о. НальчикРазработка открытого урока по кабардинской литературеТема урока: Елгъэр. К. «Псы къиуа»7«А» класс(месячник учителей родных языков)учитель кабардинского языка и литературы, высшей квалификационной категорииПшихачева Р.Ц.Нальчик, 2022г.Темэр: Елгъэр К. «Псы къиуа».Мурадхэр: Анэ лъагъуныгъэр зыхуэбгъадэ хъун къару зыри дунейм зэрытемытыр Елгъэр Кашиф и рассказ «Псы къиуа» жыхуи1эм къызэрыхэщыр къагурыгъэ1уэн.2.Анэм быным хуи1э лъагъуныгъэр зэрыгъунапкъэншэр еджак1уэхэм зыхащ1эу, езыхэми анэм хуа1э лъагъуныгъэр гъунапкъэншэу зэрыщытыр я хьэл-щэнымк1э, я гулъытэмк1э, я гукъэк1хэмк1э къагъэлъагъуэфу гъэсэн.3.Еджак1уэхэм я бзэм зегъэужьын.Урокым къэзгъэсэбэпахэр: интерактивнэ доска, компьютер, Елгъэр Кашиф и сурэт, и тхыгъэхэр, анэм теухуа псалъэжьхэр, усэхэр, сурэтхэр. Урокым и ек1уэк1ык1эрI. Унэ лэжьыгъэр къэпщытэжын. Хъупсырокъуэ Хъызыр и рассказ «Имыхабзэу щыуат» жыхуи1эр къегъэпщытэжын (тестирование).1. «Имыхабзэу щыуат» тхыгъэра) повестьб) рассказв) очерк2. Тхыгъэм къыхэщ л1ыхъужь нэхъыщхьэра) Хъызырб) Жэмзарв) Жэмбот3. Жэмзар зы1ущ1а «хьэщ1эм» и ц1эра) Хьэсанэб) 1эминв) Залым4. Жэмзар зыхуэза «хьэщ1эр» а) зауэм къыхэк1уэсык1ыжатб) у1эгъэ хьэлъэтв) и унэр и1эжтэкъым5. Псалъэжьхэр нэгъэсыжын. Шыгъу зышхыр ... . а) куэдрэ мэпсэу.б) псы йофэж.в) щ1егъуэжыркъым.6. Жэмзар къи1уэтэжа хъыбарым хэтхэра) номинб) бажэв) блэ7. Жэмзар колхозым щыхыхьам къратаща) зы шыжьб) вит1 увы1ав) жэм лъхуагъащ1э8. Нэщэнэр нэгъэсыжын. Мазэр плъыжьу жьэражьэмэ ...а) дунейр уэф1у куэдрэ щытынущб) зыщ1ып1э гуэрым лъы щагъажэв) уэлбанэшхуэ къоблагъэ9. Комендантыр Жэмзар къыщ1еджара) куэд щ1ауэ илъэгъуатэкъыми, илъагъунуб) зыгурк1э дэ1эпыкъунув) нэмыцэхэм яхуигъэлэжьэну10. Жэмзар и гугъэ-дыгъэра) бынунагъуэ насыпыф1эу псэунуб) имыхабзэу зэрыщыуар игъэзэк1уэжынув) лэжьап1э тэмэм зы1эригъэхьэну11.Хэт мы псалъэхэр жызы1ар «Сыту насыпышхуэ уи бий утек1уауэ плъагъуну, сыту махуэшхуэ нобэ, тхьэшхуэм къарууэ и1эм гъуни нэзи и1экъым!» а) Залымб) Жэмзарв) 1эмин12. Жэмзар и хьэдэр здэщ1алъхьэжара) жыгей щ1агъымб) къуажэкхъэмв) псы 1уфэм13. Жэмзар зыхуэдэра) лъэпкъыр зэрыгушхуэб) щхьэхуещэв) ц1ыху пэжII. Темэщ1эм елэжьын.1. Елгъэр Кашиф теухуа псалъэТхакIуэ цIэрыIуэ Елгъэр Кашиф Мысост и къуэр Щхьэлыкъуэ къуажэм 1935 гъэм октябрым и 10-м къыщалъхуащ. Къуажэ школыр къызэриухыу, 1955 гъэм, Горький Максим и цIэр зэрихьэу Москва дэт Литературэ ин- ститутым щIотIысхьэ. Ар къиуха нэужь Къэбэрдей-Балъкъэр телестудием, «Ленин гъуэгу» (иджы «Адыгэ псалъэ») газетым щылэжьащ. 1970 гъэм щегъэжьауэ 2013 гъэ пщIондэ щыIащ «Iуащхьэмахуэ» журналым и редакцэм – абы и къудамэм и унафэщIу, жэуап зыхь секретару, редактор нэхъыщхьэм и къалэнхэр игъэзащIэу.Ди литературэм, журналистикэм, культурэм щиIэ фIыщIэм папщIэ Елгъэр Кашиф къыфIащащ «Къэбэрдей-Балъкъэрым культурэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ», «КъБР-м и цIыхубэ тхакIуэ» цIэ лъапIэхэр. «Лъэпкъхэм я зэныбжьэгъугъэ» орденыр, медалхэр, щIыхь тхылъхэр къратащ2. Елгъэр Кашиф щхьэк1э жа1ахэр. Адыгэбзэр зэрыкъулейр, гупсысэм я нэхъ куур къызэрырипIуэтэфынур нэрылъагъу тщищIащ Кашиф – псалъэ жанкIэ, гущIэлъапсэм нэIус адыгэбзэ гъэхуакIэ. Аркъудейри ирикъунщ Кашиф ди литературэм и пащхьэм щиIэ фIыщIэр зэрыиныр къыбгурыIуэн папщIэ. Къэрмокъуэ ХьэмидСи фIэщ хъуркъым абы хуэдэу зэпыу имыIэу лажьэ куэд ди лите- раторхэм яхэту. Ноби, тхылъ къыдэгъэкIыныр гугъу щыхъуа зэ- манми, зэрысщIэмкIи, ар матхэ, матхэ... Мэзыхьэ БорисЕлгъэрыр зи гум илъыр зи бзэгупэм пылъу, зи Iэгур зи Iэнэу псэу цIыху хьэлэлщ. Адыгагъэ зыхэлъ, адыгэпсэ зыхэт, и лъэп- къым и фIым щыгуфIыкI, и гуауэм игъэдзыхэ а цIыху щыпкъэр зэрытхакIуэ, журналист Iэзэм къыдэкIуэу, губзыгъэу дунейм тет, щапхъэ зытрах щхьэгъусэщ, адэщ икIи адэшхуэщ. Къэрмокъуэ Мухьэмэд.Пришвин зэгуэр жиIэгъащ: «Псори усакIуэу къалъху, ауэ апхуэдэ хъур мащIэщ. Куэдым яхузэфIэкIыркъым шымыгъасэм ибг зрадзу ягъэсэну». Елгъэр Кашиф хузэфIэкIащ адыгэш Iэлыр игъэIэсэн. Абы и псалъэм и купщIэр кIуэ пэтми нэхъ куу мэхъу, усыгъэ нэсым и нэщэнэу, гъащIэшхуэ зэраIэнур нэрылъагъущ. Поперечный Анатолий ТхакIуэр зытетхыхь лIыхъужьым езыри ещхьу жаIэ. Пэж хэлъщ абы. Сыт хуэдиз цIыхугъэ, гуапагъэ ядэплъагъурэ Кашиф и лIыхъужьхэм. Псалъэм папщIэ, апхуэдэщ «Лъэужьхэр» зыфIища повестыр. Абы укъеджэу тхылъыр бгъэтIылъыжа нэужь, узэгупсысыр зыщ: сыту фIы мы дунейм апхуэдэ цIыхухэр зэрытетыр. Шэджыхьэщ1э Хьэмыщэ Елгъэрым къиIуатэр егъэнщI гъащIэм и пэжыпIэмкIэ, и лIыхъужьхэм я Iуэху пыухыкIахэмкIэ. Кашиф къиIуатэм нэщхъеягъуэкъым ебэкIыр, атIэ зэпIэзэрыту, лъэныкъуэмкIэ щыту къыхэплъэрэ илъагъур итхыжым хуэдэу, пэжыр къегъэлъагъуэ. Власенкэ Александр3. Елгъэр Кашиф и рассказ «Псы къиуа» жыхуи1эм хэт псалъэ гуры1уэгъуейхэм я мыхьэнэр псалъалъэм къыщегъэгъуэтын.Итырыгъу - щ1ым зэрыхэту гъуа жыгДэдзыхыгъэ - гъэт1ылъыгъэ, хуей хъумэ, къагъэсэбэпыну ягъэт1ылъа мылъку, ахъшэ, ерыскъыНей - губжь, бзаджагъэНыджэ - псы 1уфэм е псыкум и1э мывалъэ-пшахъуалъэу псыр къыщиук1э здынэсырЖьажьэ - псынщ1агъэ, жыджэрыгъэ зыхэмылъБжьы - (ярмо) и пщэм тралъхьэу выр зэрыщ1ащ1э пхъэЗеич лант1э - зэ (кизил) къызыпык1э жыг лъэпкъым къыпащ1ык1а къудамэ псыгъуэ, тыншу бгъэш хъуГъуамэу - 1ейуэ, гущык1ыгъуэуГулъэф - гур джабэм щехк1э е щ1ихьауэ щыжэк1э, нэхъ хуэм зэращ1, къызэрагъэувы1э 1эмэпсымэУдэфа - зэф1эк1ым, ныбэизыгъэм къыхэк1к1э гуемы1угъэ хэлъу нэгъуэщ1хэм епэгэк1ын, екъуэншэк1ын4. Рассказым еджак1уэхэр къегъэджэн, 1ыхьэ-1ыхьэу зэпыудауэ, къазэрыгуры1уар къэпщытэн.Гъэм и сыт хуэдэ зэман, дэнэ щ1ып1э Шариф къи1уэтэж хъыбарыр къыщыхъуар?Зауэ зэманым зэкъуэшит1ым я фэм дэк1а гугъуехьым тепсэлъыхьын.Сыт хуэдэ лъэпкъ хабзэхэр къыхэщрэ мы тхыгъэм?«Хабзэ», «хьэкъ» псалъэхэр сытк1э зэщхьэщык1ыу п1эрэ?Дэтхэнэ псалъэм нэхъ къару и1эу къыфщыхъурэ?Хабзэ - ц1ыхухэм я зэхущытык1эн хуеймрэ я псэук1энумрэ теухуауэ ижь-ижьыжк1э къыдэгъуэгурык1уэ дуней тетык1эХьэкъ - къалэн, щ1ыхуэАнэм быным хуи1э лъагъуныгъэр къызыхэщ псалъэхэр къэгъуэтын.Быным анэм хуи1э лъагъуныгъэр къызыхэщ псалъэхэр къэгъуэтын.Сыт анэм и къарумрэ дунейкъутэжу къиуа псым и къарумрэ тхыгъэм щ1ызэпэщ1эгъэувар?Фэ дауэ феплърэ, сыт хуэдэ къару щы1эу п1эрэ анэ лъагъуныгъэм нэхърэ нэхъ лъэщу?Анэм и нэпсыр Щхьэлыкъуэшхуэ нэхърэ щхьэ нэхъ къару?(Ар къызыхэжыр анэгурт, анэпсэрт, анэ лъагъуныгъэрт)Зэкъуэшит1ым я зэхуэщытык1эм тепсэлъыхьын.Рассказым и сыт хуэдэ щ1ып1эхэм нэхъ фыдихьэха, нэхъ фи гур игъэуза, нэхъ фыщыгуф1ык1а?Рассказым фэ сыт хуэдэ ф1эщыгъэц1э ф1эфщынт?Сыт хуэдэ сурэтхэр хуэфщ1ынт мы рассказым?5. Рассказым дызыщрихьэл1э нэщэнэхэр.Пщэдджыжьыр уэмрэ зыужьыгъуеймэ, махуэр хуабэ зэрыхъунум и нэщэнэщ.Ц1ыху ежьам ук1элъыджэну ф1ыкъым.Гъудэбадзэр дзэкъэрей хъумэ, къуалэбзур зэрызехьэмэ, уэшх къызэрык1уэм и нэщэнэщ.Псы къиуагъащ1э бэв нэщэнэщ.6. Елгъэр Кашиф «Си анэм и кхъащхьэм деж» Хьэблэ сабийхэр анэ куэщIым щисым, Си анэ, сэ уи кхъащхьэрщ къыслъысар, Си жагъуэ къащIу сыщыгъами, нэпсыр Уэ птекIута щIы фIыцIэрщ зылъэщIар.Гуэныхьи псапи щалэжь щIыгужь напэм Сыкъытемыхьэ щIыкIэ Тхьэм и ней Сэ къысщыхуэнкIэ щIэхъуам срибампIэу, Си анэ, нэпс куэд щискIутащ мыбдей. Сэ уи псэр си Iэпкълъэпкъым къысхухэплъхьэу УтемыкIыжмэ уэ езыр дунейм, СэркIэ щымыIэу пIэрэт гъащIэ Iыхьэ? Щхьэ пасэу къысщыхуат сэ Тхьэм и ней? Си анэ, сыкъытеплъхуэщ дуней нэхуми, ЩIыгум и IэплIэ хуабэм сыкъиплъхьащ, Сэ сыкъытебнэщ дунеижьу хьэхуми, Уэ дуней кIэншэ щIыIэм укIуэжащ. Укъысхуэныкъуэ уэ зэи умыхъуами, Сэ сыпхуэмейуэ махуэ дэмыкIа. Сыщысабийми балигъ сыщыхъуами «Сянэр псэуамэ» – псалъэр зжьдэмыкIа. Ауэ семыщхьу хьэблэм дэс сабийхэм – Зи анэ бгъафэ хуабэ щымыщIам, Е сащымыщу анэм яущийхэм Сэ илъэс тIощIрэ пщIым щIигъу къэзгъэщIащ. Щыпщызмыхуами дунейм гу, си анэ, СфIэщIырт уи бгъуэщIым сылIэм сыщIэлъын, АрщхьэкIэ лъэбакъуитI хуэдиз щIы пцIанэ Уэ уи гъунэгъуу хъуакъым щыслъысын. СыкъэкIуэжыху къэс къуажэм, ди кхъэм сеплъым, Ар зэрыхэхъуэр къысфIыщIитхъырт сигу, Дыгъуасэ гуапэу зыхуэсщIахэр IэплIэ Иужьу нобэ тыдохьэжыр гъуэгу. Си щхьэр гупсысэ хьэлъэм ирашэхыр: Дыхъуащи дэ кхъэм икъукIэ къэкIуэрей, Уи кхъащхьэм и деж щхьэщыт фэеплъ жыгыр Фэеплъ хадэшхуэ хъуащи – сонэщхъей.СытолъэщIыхьри уи сын пхъашэм IэгукIэ, Кхъэлэгъунэбжэр хуэму сэ хузощI, Дызэхузэж, си анэ, напэ хужькIэ – УкIытэн уи псэр сэркIэ Тхьэм имыщI.7. Анэм теухуа псалъэжьхэр Анэгур гуауэ пхъуантэщ.Анэ гущIэр лъащIэншэщ.Анэ зиIэм дунейр иIэщ.Анэ зимыIэм гуIэр и махуэщ. Анэ къалэным нэхъ гугъу щыIэкъым. Анэ бгъафэрэ хъурыфэ джэдыгурэ.Анэм и быным хуищIэр фIэмащIэщ.Анэм и гуапэр дыгъэм нэхърэ нэхъ хуабэщАнэм и куэщIыр сабийм и гущэщ.Анэм и щIыхуэр зыми хуэпшынакъым.Анэм псибл Iутщ.АнэIэкIэ къыгуэхи, анэгукIэ къызэтIV. Урокыр къызэщ1экъуэжын.